Кніга да 17 верасея

"А па мне хай над Домам ураду хоць рваныя майткі вісець будуць. Абы мне лепей было", — так патлумачыў сваю жыцьцёвую пазыцыю старшы лей­тэ­нант міліцыі, зь якім мы дзяжурылі на выбарчым участку позна ўвечары 14 траў­ня 1995 году. Я быў назіральнікам ад Партыі аматараў піва. Пасьля мы ня раз сустракаліся зь лейтэнантам у цэнтры Менску — па розныя бакі "барыкадаў". Імя Мішка Зубаў гэтаму лейтэнанту цалкам пасавала б.

"Запіскі афіцэра чырвонай арміі" — стылізаваны пад дзёньнік расповед ма­лод­ша­га лейтэнанта Мішкі Зубава пра свае ўражаньні ад перабываньня ў За­ход­няй Беларусі ад 17 верасьня 1939-га да студзеня 1945-га: у Лідзе, Вільні і пад Вільняй.

Як часта мне даводзілася чуць ад старых людзей уражаньні пра першыя сус­т­рэ­чы з чырвонаармейцамі. Трагікамічныя гісторыі пра начныя кашулі, якія жонкі афіцэраў апраналі як сукенкі, пра газэту як адзіны спосаб скруціць цы­га­рэ­ту... "Запіскі" — такі вось адзін вялікі анэкдот на больш як 200 ста­ро­нак.

Сяргей Пясэцкі — выдатны стыліст. Мішка Зубаў абсалютна выразны і ве­ль­мі пазнавальны сучаснаму чытачу. "Ноч была чорнай, як сумленьне фа­шыс­та, як намеры польскага пана, як палітыка ангельскага міністра". Чым не па­саж з "аналітычнай" праграмы БТ? Часам Пясэцкаму даводзіцца ка­мэн­та­ваць некаторыя радкі кнігі, што могуць быць незразумелыя заходняму чы­та­чу: "Звыклыя сьцьверджаньні ўсіх расейцаў, што прыйшлі на акупаваныя ба­ль­ша­ві­ка­мі тэрыторыі "Ў нас всё есьць!.. У нас всево многа!.. У нас всё луч­шэ!.. У нас всё дзешэвле!.."

На мой глузд, кніжку трэба вывучаць у сярэдняй школе. Дзецям будзе за­баў­на (галоўны герой — сумесь Швондзера й Шарыкава). Забаўна, пакуль ня прыйдзе гідкі фінал, які прачысьціць мазгі ад ідэалягічнага сьмецьця, што на­зь­бі­ра­ла­ся ў галовах беларусаў за апошнія 66 гадоў. "Запіскі" цудоўна тлу­ма­чаць, хто кіруе Беларусьсю дагэтуль.

Па-беларуску падобнай мастацкай кніжкі яшчэ не было. Ані пра За­ход­нюю Беларусь, ані пра бальшавікоў. Пясэцкі ставіцца да бальшавікоў кан­к­рэт­на, выразна, бескампрамісна — замбаваная навалач, якая нясе з сабою страш­ную бяду. На думку дасьледніка творчасьці Пясэцкага Пятра Рагойшы, тэ­ма саветызацыі Заходняй Беларусі не акцэнтавалася ў беларускай лі­та­ра­ту­ры, бо "аб’ектыўна ўзьяднаньне народу было станоўчым фактарам".

Ляхавіцкі хлопец Сяржук Пясэцкі толькі ў трыццаць зь лішкам гадоў вы­ву­чыў літаратурную польскую мову і стаўся славутым польскім пі­сь­ме­нь­ні­кам. Калі патрапіў на пятнаццаць гадоў у вязьніцу за рабаўніцтва з за­бой­с­т­вам. У мяне не выклікае непрыманьня азначэньне аўтара перакладу "Запісак" Але­ся Астраўцова, які называе Пясэцкага "беларуска-польскім пі­сь­ме­нь­ні­кам". Мова твору — польская. Погляд на падзеі — беларускі, нутраны. На­род­жа­ны ў 1901 годзе, Пясэцкі пасьпеў пазмагацца з бальшавікамі ў "Зялёным Дубе", а пасьля ў беларускім аддзеле Войска польскага.

Можна меркаваць, што, калі б Пясэцкі патрапіў у літоўскую турму, ён стаў­ся б літоўскім пісьменьнікам, у нямецкую — нямецкім. Але застаўся б са­мім сабою. Чалавекам, для якога аніякая агульная ідэя, у тым ліку на­цы­я­на­ль­ная, не магла зьмяніць пэрсанальныя жыцьцёвыя перакананьні.

"Запіскі афіцэра чырвонай арміі" — прывітаньне нэабальшавікам, якія "вядуць нашу Беларусь к працьвятанію".

Севярын Квяткоўскі

"Наша Ніва" №34 (440) 16 верасьня 2005

Запіскі афіцэра Чырвонай арміі

(ад 17 верасня 1939 г.)

Нарэшце адбылося! Праз 57 гадў пасля напісання, накладам 2000 асобнікаў, у свет выйшлі “Зпіскі афіцэра Чырвонай Арміі” выдадзеныя літоўскай фірмай VIVAFUTURA у перакладзе на беларускую мову Алеся Астраўцова.

Раман легендарнага й сусьветна вядомага польска-беларускага пісьменьніка Сяргея Пясэцкага ў жорсткай сатырычнай форме апісвае рэальныя падзеі, што адбываліся на Віленшчыне й Лідчыне ад моманту "узьяднаньня" Усходняе й Заходняе Беларусі й да "вызваленьня" Вільні савецкімі войскамі ў 1944 годзе.

Аповяд вядзецца ад асобы "вызваліцеля" малодшага чырвонага афіцэра. Напісаны ў 1948 годзе, раман прызнаваўся сучасьнікамі геніяльным зборам показак пра расейцаў увогуле й Чырвоную Армію ў прыватнасьці, што апавядаліся ў той час па ўсёй Эўропе. У "Запісках..." яны прадстаўлены поўным спэктрам ад пабытовых кпінаў, да зьнішчальнае палітычнае сатыры й "чорнага" гумару.

Варта адзначыць, што гэты твор бясспрэчна быў забаронены ў савецкія часы, нават у Польшчы афіцыйна быў упершыню апублікаваны толькі ў 2000 годзе. Па-беларуску публікуецца ўпершыню.

Таварышу І.В. Сталіну.

22 верасня 1939 года. Вільнюс.

Ноч была чорнай, як сумленне фашыста, як намеры польскага пана, як палітыка англійскага міністра. Але няма на свеце сілы, якая стрымала б салдатаў непераможнай Чырвонай Арміі, што радасна і з гонарам ідуць вызваляць з буржуазнага ярма сваіх братоў – сялянаў і рабочых усяго свету.

Вораг быў заспеты цалкам знянацку. Я ішоў першым з пісталетам напагатове. За мною байцы. На мяжы мы не спаткалі нікога. Падышлі да польскай заставы. Акружылі яе ўзорна і ўваходзім у сярэдзіну. Дарогу нам заступіў нейкі азвярэлы фашысцкі салдат. Наставіў я яму пісталет у грудзі, а байцы штыхі.

–  Рукі ўгору, паслугач!

Абяззброілі яго і шыбуем усярэдзіну. Амаль усе там спалі. Ніхто не ўчыніў адпору. Забралі мы зброю з пірамідаў і адрубілі тэлефон, Спытаўся я ў аднаго з салдатаў:

– Дзе ваш камандзір?

– Гэты, – указаў той пальцам.

Гляджу – зусім худы пан. Можа, нават з рабочых выкараскаўся, прадаючы сваіх братоў. Такія найгоршыя. Пытаюся я ў яго:

– Ты тут камандзір?

– Я, – адказвае ён. – У чым справа? Злосць мяне разабрала, але не меў я часу якслед з ім расправіцца. Растлумачыў толькі:

–  Скончылася тваё панаванне і канец вашай панскай Польшчы! Досыць папілі чалавечай крыві! Настаў час і сваёй захлынуцца!

Належала б па справядлівасці і яго, і тых усіх адурманеных капіталістычных паслугачоў расстраляць, хаця і шкада куляў на гэтых буржуйскіх сцерваў. Але мы мелі дакладны загад: "Палонных адсылаць у тыл". Таму пакінулі ахову і пайшлі далей. Там з імі нашы арлы з НКВД расправяцца. А нам часу шкада. Мы павінны выканаць важнае баявое заданне.

Далей пайшлі прама дарогай. У кірунку на Маладзечна. Ціха... Нідзе ані святла, ані чалавека. Гэта мяне нават здзівіла. Столькі чытаў аб хітрасці польскіх паноў. А тым часам мы ж іх і перахітрылі. Як снег на галаву ім упалі.

Эх, каб толькі мая Дуня пабачыла, як з гонарам і смела крочыў я на чале ўсёй Чырвонай Арміі як абаронца пралетарыяту і ягоны збаўца! Але яна, пэўна, спала і не снілася ёй нават, што я, Мішка Зубаў, стаі той ноччу героем Савецкага Саюзу. Не ведала таго, што каб яна магла спакойна, радасна і ў дабрабыце жыць і працаваць, я ішоў у крывавую пашчу буржуазнага звера. Але я гэтым толькі ганаруся. Разумею, што прынёс у Польшчу, для маіх зняволеных панамі братоў і сёстраў, святло нязнанай імі вольнасці і нашу вялікую, адзіную ў свеце, праўдзівую, савецкую культуру. Уласна пра тое і клопат: пра культуру, вашу маць! Няхай пераканаюцца, што без паноў і капіталістаў стануць вольнымі, шчаслівымі людзьмі і будаўнікамі супольнай сацыялістычнай айчыны пралетарыяту. Няхай удыхнуць вольнасці! Няхай убачаць нашыя дасягненні! Няхай зразумеюць, што толькі Расія, вялікая МАЦЬ зняволеных народаў, можа пазбавіць чалавецтва голаду, няволі і эксплуатацыі! Вось.

Толькі праз сем кіламетраў ад мяжы мы напаткалі зверскі супраціў крывавых капіталістаў. Напэўна, нехта з польскай заставы здолеў уцячы, выкарыстаўшы цемру, і паведаміў буржуазіі, што ідзе непераможная армія пралетарыяту. Нехта крыкнуў нам нешта на сабачай польскай мове. Мы не зразумелі што, толькі адказалі гучна і пагрозліва, ажно рэха лесам пайшло:

– Здавайся, фашыст, а не то знішчым!

Перад намі толькі загуло. Мы, значыцца, па хмызах, па равах: як вайсковая тактыка раіць – схованкі шукаць. Потым падцягнулі машынкі і давай сыпаць чэргамі. Толькі лес заенчыў. 3 дзве гадзіны білі мы так з кулямётаў. Ніхто не адгукнуўся. Але заўсёды трэба асцярожна. Вораг хітры: можа стаіўся і чакае.

Тым часам развіднела. Бачым: на дарозе перад намі наладаваны сенам воз стаіць, а пры ім забіты конь ляжыць. Больш нікога... Тады мы рушылі наперад асцярожна, каб у засаду не трапіць. Але ўсё скончылася шчасліва. Несумненна, што вораг зразумеў, з якой сілай дачыненне мае, і ганебна ўцёк.

Такім вось чынам я, малодшы лейтэнант непераможнай Чырвонай Арміі, пакрочыў на чале майго ўзводу у буржуазную Польшчу. А адбылося тое ўночы 17 верасня 1939 года. Ура! ура! ура!

Запіскі гэтыя я пачаў у горадзе Вільнюсе. Пішу іх у гонар нашай магутнай Чырвонай Арміі і – перадусім – яе ВЯЛІКАГА правадыра, таварыша Сталіна. Яму таксама, натуральна, прысвячаю іх. Добра разумею, што пяро маё бяссільнае, калі хачу апісаць вялікасць нашага правадыра і маё каханне да яго. Дзеля гэтага патрэбна пяро Пушкіна альбо Маякоўскага. Я ж магу толькі дакладна занатаваць тое, што бачыў і чуў у тыя вялікія гістарычныя дні, якія вызвалілі некалькі прыгнечаных народаў з капіталістычнай няволі.

Калі думаю аб нашым вялікім ПРАВАДЫРЫ і ВУЧЫЦЕЛІ, дык адчуваю, як мне на вочы наплываюць слёзы. Кім бы я быў без яго? Царскім вязьнем, зганьбаваным і эксплуатаваным нялюдкам. А зараз я, чый бацька быў звычайным рабочым, афіцэр. Маю гонар належаць да камсамолу. Скончыў дзесяцігодку. Умею чытаць і пісаць амаль без памылак. Здолею таксама і па тэлефоне паразмаўляць. Знаю палітасвету. Ем штодзённа сапраўдны хлеб. Хаджу ў скураных чаравіках. З'яўляюся чалавекам адукаваным і культурным. Да таго ж карыстаюся найвялікшай вольнасцю, якую можа мець чалавек на зямлі. Вольны называць нават ЯГО – нашага правадыра – таварышам. Толькі падумайце сабе як след: я маю права свабодна і паўсюль называць ЯГО таварышам! Таварыш Сталін! ТАВАРЫШ СТАЛІН!... Вось гэта і ёсць мой найвялікшы гонар і радасць!... Ці можа грамадзянін капіталістычнай дзяржавы назваць свайго прэзідэнта альбо цара таварышам? Ніколі! Хіба толькі іншы крыважэрны прэзідэнт альбо азвярэлы цар. А я... Адчуваю, што слёзы радасці і гонару наплываюць мне на вочы... Мушу спыніць пісанне і перапаліць, бо не стрываю празмернага шчасця, і сэрца маё разарвецца.

Што бы пазнаць аб далейшых прыгодах малодшага лейтэнанта Мішкі Зубава, націсніце на выяву кнігі і запампуйце ўвесь тэкст.

Аркуш

3

4

5

>>>